Mir Cəlal Paşayev
Mir Cəlal Paşayevin ədəbi irsi Azərbaycan ədəbiyyatında realizm ənənələrinin inkişafında mühüm rol oynayan zəngin bədii və elmi yaradıcılığı əhatə edir. Yazıçının hekayə və romanlarında cəmiyyətin sosial-mənəvi problemləri, insan xarakterinin psixoloji xüsusiyyətləri və maarifçilik ideyaları dərin bədii ümumiləşdirmə ilə əks olunmuşdur. Onun ən məşhur əsərlərindən olan "Bir gəncin manifesti" dövrün ictimai-siyasi mühitini, milli oyanış proseslərini və gənc nəslin dünyagörüşünün formalaşmasını dolğun və təsirli şəkildə təqdim edir. Bununla yanaşı, Mir Cəlal görkəmli ədəbiyyatşünas alim kimi Azərbaycan ədəbiyyatının nəzəri və tarixi problemlərinə dair fundamental tədqiqatlar aparmışdır. O, xüsusilə Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığının öyrənilməsi və realizm ənənələrinin elmi əsaslarla təhlili sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə etmişdir. Ədibin ədəbiyyat nəzəriyyəsinə dair araşdırmaları, xüsusilə "Ədəbiyyatşünaslığın əsasları" dərsliyi Azərbaycan filoloji fikrində mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir və uzun illər ali təhsil müəssisələrində əsas vəsait kimi istifadə olunmuşdur. Mir Cəlalın "Klassik irs və müasirləri" mövzusunda yazdığı məqalələr, monoqrafik tədqiqatları, "Azərbaycanda ədəbi məktəblər" mövzusuna həsr olunmuş doktorluq dissertasiyası, eləcə də "Füzuli sənətkarlığı", "Cəlil Məmmədquluzadə realizmi haqqında" kimi əsərləri ədəbi-tənqidi fikrin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Bu tədqiqatlarda klassik irslə müasir ədəbi proses arasında qarşılıqlı əlaqələr, bədii ənənələrin davamlılığı və yenilənməsi məsələləri elmi əsaslarla təhlil edilmişdir. Bütövlükdə, Mir Cəlalın ədəbi irsi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, ədəbi-estetik düşüncənin inkişafı və yeni nəsil tədqiqatçıların formalaşması baxımından bu gün də aktuallığını saxlayır və Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının əsas sütunlarından biri kimi yüksək qiymətləndirilir.
